ΠΡΟΝΟΙΑ
ΠΑΙΔΙ, ΑΠΩΛΕΙΑ ΚΑΙ ΠΕΝΘΟΣ
Η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου είναι μια δύσκολη και, για πολλά παιδιά, πρωτόγνωρη συνθήκη. Μέσα από την καθημερινή τους επαφή τα παιδιά αναπτύσσουν σχέσεις οικειότητας και φροντίδας με διάφορα πρόσωπα της ζωής τους. Είναι πιθανό να μη γνωρίζουν πώς να εκφράσουν τα συναισθήματά τους ή να νιώθουν μπερδεμένα. Ως γονείς, έχουμε την ευθύνη να στηρίξουμε τα παιδιά, να ακούσουμε τις ανησυχίες τους, να τα βοηθήσουμε να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και να τους δείξουμε ότι η θλίψη μετά από μια απώλεια είναι φυσιολογική και επιτρεπτή. Η υποστήριξή μας αυτή δεν θα τα βοηθήσει μόνο στο παρόν, αλλά και στο μέλλον, όταν κληθούν να διαχειριστούν αντίστοιχες εμπειρίες στη ζωή τους.
Πώς αντιδρούν τα παιδιά απέναντι στην απώλεια;
Ανάλογα με την ηλικία, τον χαρακτήρα και τις προηγούμενες εμπειρίες τους, τα παιδιά μπορεί να αντιδράσουν στην απώλεια με διαφορετικούς τρόπους.
Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας μπορεί να μην κατανοούν πλήρως την έννοια του θανάτου. Συχνά πιστεύουν ότι το αγαπημένο τους πρόσωπο μπορεί να επιστρέψει ή ότι κάπου υπάρχει και τους παρακολουθεί. Μπορεί να κάνουν ερωτήσεις ξανά και ξανά, προσπαθώντας να κατανοήσουν τι συνέβη.
Τα παιδιά σχολικής ηλικίας αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι ο θάνατος είναι οριστικός, αλλά ίσως να μην κατανοούν γιατί συνέβη. Μπορεί να νιώσουν θυμό, ενοχές ή φόβο, ειδικά αν η απώλεια τα κάνει να σκεφτούν ότι μπορεί να συμβεί και σε άλλους κοντινούς τους ανθρώπους.
Οι έφηβοι έχουν πιο ανεπτυγμένη κατανόηση του θανάτου, αλλά ενδέχεται να βιώνουν πιο έντονα συναισθήματα, όπως θλίψη, άγχος ή ακόμα και οργή. Μπορεί να κλειστούν στον εαυτό τους ή, αντίθετα, να αναζητήσουν παρηγοριά σε φίλους.
Όποια κι αν είναι η ηλικία τους, τα παιδιά έχουν ανάγκη να νιώσουν ότι είναι ασφαλή, ότι τα συναισθήματά τους είναι αποδεκτά και ότι μπορούν να εκφράσουν τη θλίψη τους με όποιον τρόπο τους ταιριάζει.
Τι μπορούμε να κάνουμε για να βοηθήσουμε τα παιδιά;
Τα παιδιά έχουν ανάγκη από σαφείς και αληθινές πληροφορίες. Δεν αποφεύγουμε τη συζήτηση, ούτε χρησιμοποιούμε ασαφείς εκφράσεις όπως «έφυγε» ή «κοιμάται». Λέμε την αλήθεια με απλά λόγια, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού. Για παράδειγμα, μπορούμε να πούμε: «Ο κύριος Στέλιος πέθανε. Δεν θα τον ξαναδούμε, αλλά θα τον θυμόμαστε πάντα γιατί ήταν ένας πολύ καλός άνθρωπος και τον αγαπούσαμε όλοι».
Κάθε παιδί θρηνεί με τον δικό του τρόπο. Η θλίψη μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους: μέσα από το παιχνίδι, τις ζωγραφιές, την επιθετικότητα ή ακόμα και τη σιωπή. Σεβόμαστε τον τρόπο που κάθε παιδί βιώνει το πένθος του και του δίνουμε τον χώρο και τον χρόνο να εκφραστεί.
Η ρουτίνα βοηθά τα παιδιά να νιώσουν ασφάλεια. Οι ώρες του σχολείου, οι δραστηριότητες και οι συνήθειες δεν πρέπει να αλλάξουν δραματικά. Παράλληλα, όμως, αν παρατηρήσουμε αλλαγές στη συμπεριφορά τους (π.χ. άγχος, απόσυρση, αλλαγές στον ύπνο ή τη διατροφή), καλό είναι να τα προσεγγίσουμε διακριτικά.
Ο αποχαιρετισμός είναι μια σημαντική διαδικασία για τα παιδιά. Θα μπορούσαμε να αφιερώσουμε μια στιγμή στο σχολείο για να μιλήσουμε για τον άνθρωπο που χάσαμε, να γράψουν τα παιδιά κάτι γι’ αυτόν ή να φυτέψουμε ένα δέντρο στη μνήμη του. Αυτές οι μικρές συμβολικές πράξεις τούς δίνουν την ευκαιρία να επεξεργαστούν την απώλεια.
Τα παιδιά πρέπει να νιώθουν ότι μπορούν να μιλήσουν όποτε το χρειαστούν. Ο θρήνος δεν έχει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Κάθε παιδί χρειάζεται τον δικό του χρόνο για να προσαρμοστεί στην απώλεια. Δεν τα πιέζουμε, αλλά τα διαβεβαιώνουμε ότι είμαστε εδώ για να τα ακούσουμε, είτε θέλουν να ρωτήσουν κάτι είτε απλά να εκφράσουν μια σκέψη τους.
Οι δάσκαλοι περνούν πολλές ώρες με τα παιδιά και επηρεάζονται και οι ίδιοι από την απώλεια. Χρειάζονται και εκείνοι υποστήριξη για να μπορούν να στηρίξουν σωστά τους μαθητές και τις μαθήτριές τους.
Σε στιγμές σαν κι αυτή, η ενότητα της σχολικής κοινότητας είναι πιο σημαντική από ποτέ. Ας σταθούμε δίπλα στα παιδιά μας, ας αγκαλιάσουμε τα συναισθήματά τους και ας τους δείξουμε ότι η αγάπη και οι αναμνήσεις κρατούν τους ανθρώπους ζωντανούς μέσα μας.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Διαχειρίζομαι το Πένθος – Επιστρέφω στη Ζωή (2006), Σισμάνη Παπακώστα Ε. , Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Κύπρου – Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας https://www.openbook.gr/diaxeirizomai-to-penthos/
- Απώλεια και Πένθος, Μ. Περδικάρη Ψυχολόγος Msc.
- Στηρίζοντας το Παιδί που Θρηνεί το Θάνατο Αγαπημένου του Προσώπου (2008), Μέριμνα – Εταιρία για τη Φροντίδα Παιδιών και Οικογενειών στην Αρρώστια και τον Θάνατο
- How to go on living when someone you love dies (1991), Τ.Α. Rando, USA: Bantam edition, Lexington books. [Μετάφραση/ επιλογή πληροφοριών: Δανάη Μαρινάκη, B.A, Pg.D, M.Sc προσωποκεντρική σύμβουλος, ψυχοθεραπεύτρια]